“H Βγερού, το βάρος της ιστορίας

και η τραχιά αφή της συλλογικής μνήμης”

του Ισίδωρου Ζουργού

Με το συγγραφέα του βιβλίου μας ενώνει μια γενιά, μια πόλη, ένα σχολείο και το ίδιο επάγγελμα. Σε ό,τι έχει σχέση με το σημερινό βιβλίο μας ενώνει όχι κάτι που έχουμε αλλά κάτι που δεν έχουμε: Κανένας από μας δεν είναι από τη Χίο ούτε έλκει κάποια μακρινή καταγωγή.Το βαφτιστικό μου όνομα συμπτωματικά και μόνο είναι το ίδιο με τον προστάτη του νησιού, εγώ μάλιστα δεν έχει τύχει μέχρι σήμερα ούτε καν να το επισκεφτώ. Τι είναι αυτό λοιπόν που ωθεί δυο Θεσσαλονικείς, συγγραφέα και παρουσιαστή να ασχοληθούν με τη Χίο. Την απάντηση νομίζω ότι μπορείτε να την ψηλαφίσετε: Το βάρος της ιστορίας και η τραχιά αφή της συλλογικής μνήμης.

Το Βγερού γλυκά φανού είναι μια νουβέλα εμπνευσμένη από τη σφαγή της Χίου το 1822. Θα αναρωτιέστε βέβαια πόσο ερεβώδης μπορεί να είναι αυτή η έμπνευση όταν αναφέρεται στα κατακάθια της ανθρώπινης κτηνωδίας. Παρ’ όλη όμως την εφιαλτική πραγματικότητα του ιστορικού γεγονότος, το βιβλίο τελικά, όπως θα δούμε και παρακάτω, αποτελεί μια κατάφαση της ζωής. Η ιστορία της Βγερούς προέρχεται από μια σωσμένη μαρτυρία που καταγράφηκε στη Χίο στις αρχές του εικοστού αιώνα χάρις στην προσπάθεια του Γυμνασιάρχη Στυλιανού Γ. Βίου να συγκεντρώσει ό,τι μπορούσε να διασωθεί και το εξέδωσε στα 1922 με τίτλο Η σφαγή της Χίου εις το στόμα του χιακού λαού. Ο Γιώργος Χατζόπουλος έγραψε αρχικά ένα θεατρικό έργο με τον ίδιο τίτλο που πρωτοανέβηκε  στο θέατρο Αυλαία σε σκηνοθεσία Κορίνας Βασιλειάδου. Το βιβλίο λοιπόν που παρουσιάζουμε σήμερα είναι η μετασκευή του θεατρικού σε νουβέλα. Πρόκειται για μια πολύ ενδιαφέρουσα αλυσίδα: βίωμα- καταγεγραμμένη μαρτυρία- θεατρικό έργο-νουβέλα.

Εστιάζοντας στο βιβλίο θα μπορούσαμε ως μια πρώτη περιγραφή και σύσταση να πούμε τα εξής: Στο κείμενο συναντούμε τρεις γυναίκες, τη Βγερού που βιώνει τα τραγικά γεγονότα της σφαγής, την Αγγελική, μια σύγχρονη πενηντάχρονη γυναίκα που ζει στο νησί και την κόρη της την Ανθή. Οι δύο τελευταίες γυναίκες είναι λογοτεχνικοί χαρακτήρες. Η αφήγηση ξεδιπλώνεται σε δύο χρόνους, στον σημερινό και σε εκείνον της καταστροφής. Για ένα κεφάλαιο μόνο οι αφηγηματικοί χρόνοι ενώνονται. Η συγχρονία αυτή εξυπηρετεί με πρωτότυπο τρόπο την ταύτιση της Βγερούς με την Αγγελική γεφυρώνοντας ενάμιση αιώνα ιστορία.  Γενικότερα όμως μέσα από τις διαφορετικές αφηγήσεις περιγράφονται δυο εποχές ριζικά διαφορετικές και καταστάσεις φαινομενικά ασύγκριτες.

Μέσα από την αφήγηση της Βγερούς, η οποία ζει τη σφαγή, την αιχμαλωσία της στη Σμύρνη, τη γέννηση ενός παιδιού, την απόδραση και την επιστροφή στο νησί αποκαλύπτεται μια οδύσσεια. Η παρόρμηση για ζωή της οδυσσειακής γυναίκας είναι τέτοια που εμβολίζει τα πάντα. Ο αντίποδας του θανάτου είναι τελικά πιο δυνατός από την οποιαδήποτε φρίκη του αίματος. Η ζωή θα ανθίσει μέσα από το αίμα και το σπέρμα του κακού ως δύναμη ακατάλυτη.

Η Βγερού, η αιώνια γυναίκα, η διαχρονική τροφός, η γη η ίδια με το στέριωμα στη φύση και στον αγώνα του ανθρώπου για χαρά και φως, θα επικρατήσει έναντι του πατριαρχικού άρρενος, της κτητικής αρπαγής, του αρσενικού πολέμου. Η Αγγελική, γυναικείος χαρακτήρας του σήμερα, θα υψωθεί με τη σειρά της πάνω από όλες τις μικρότητες και τα προβλήματα που ένας ολίγιστος σύζυγος αδυνατεί να διαχειριστεί και να κατανοήσει. Στη σελίδα 36 αναφέρει η ίδια η Αγγελική: «Ποτές μου δε συμπάθησα τους ανθρώπους που αγαπούν την ηδονή πιο πολύ από την τιμή τους», του είπα και πήρα μια βαθιά ανάσα, «αλλά ποτέ δεν περίμενα ότι ο άντρας μου θα ήταν ένας από αυτούς…»
Θα ήθελα επίσης να αναφερθώ στους αναγνωστικούς μου συνειρμούς, καθώς διάβαζα τη Βγερού. Η νουβέλα της μου θύμισε τη Μεγάλη Πράσινη της Ευγενίας Φακίνου, όπου συνομιλούν τρεις γυναίκες αντιπροσωπεύοντας τρεις διαφορετικές γενιές, γιαγιά – κόρη- εγγονή. Στο νου μου ήρθε και η Συγχώρεση, αυτή η εξαίσια νουβέλα της Σώτης Τριανταφύλλου. Η Βγερού μου θύμισε επίσης, επιτρέψτε μου την αναφορά, και μια δική μου ηρωίδα, την Αρετή και την ιστορία της στο μυθιστόρημά μου Αποσπάσματα από το βιβλίο του ωκεανού. Η νουβέλα του Γιώργου Χατζόπουλου προτάσσοντας το αίτημα της συγχωρητικής μνήμης επικοινωνεί διακριτικά και ίσως άθελα της με τα παραπάνω κείμενα

Η Βγερού είναι και μια γυναίκα του νεώτερου ελληνισμού, η γιαγιά μας, η προγιαγιά μας. Είναι η δική μου η γιαγιά Μαρία, αυτή που την θυμάμαι τις ώρες της σχόλης να κόβει με το ψαλίδι το πλαστικό μπουκάλι από το χλώριο LUX, το θυμάστε φαντάζομαι οι παλαιότεροι, να κάνει πλαστικά λουλούδια και να τα περνάει στα ξεραμένα κλαδιά των δέντρων της αυλής μέχρι που να έρθει η άνοιξη και βγουν τα πραγματικά τους λουλούδια, τη γιαγιά μου τη Μαρία που προσπαθούσε να προφυλάξει τα φυτά της από την ερημιά και την ασχήμια του χειμώνα.
Τελικά ίσως η Βγερού αποτελεί επιπλέον ένα πρόπλασμα από το οποίο γεννήθηκαν πολλές γυναίκες της λογοτεχνίας. Είναι η ιέρεια της Ζωής που προχωράει ανίκητη αλλά και το αρχετυπικό εκμαγείο της λήθης και της συγχώρεσης.

* Ο Ισίδωρος Ζουργός είναι συγγραφέας των βιβλίων: Φράουστ” (1995, 2010), “Αποσπάσματα από το βιβλίο του ωκεανού” (2000/2007), “Η ψίχα εκείνου του καλοκαιριού” (2002/2010), “Στη σκιά της πεταλούδας” (2005), “Η αηδονόπιτα” (Πατάκης, 2008), “Ανεμώλια” (2011 – Βραβείο Αναγνωστών ΕΚΕΒΙ), “Σκηνές από τον βίο του Ματίας Αλμοσίνο” (2014), 

φωτογραφία: Αντιγόνη Κουράκου